کد QR مطلبدریافت صفحه با کد QR

نقد نیوشا صدر بر مستند «نفس‌های سیاه»

16 آذر 1393 ساعت 15:11


رنجنامه‌ی معدنچیان فراموش شده
مستند «نفس های سیاه» ساخته علی نیکبخت

«نفس‌های ‌سیاه»، رنجنامۀ کارگران معدنی است که از ساده‌ترین و انسانی‌ترین حقوق مادی و معنوی خود بی‌بهره‌اند. روزهای زندگی را در سیاهی و تاریکی معدن سپری می‌کنند و پیش از آنکه پا به سالخوردگی بگذارند به دلیل بیماری‌های ناشی از کار و زندگی دراین فضای آلوده، به مرگی مهلک جان خواهند سپرد.
در ابتدای فیلم، نور اتوموبیل که در دل جادۀ تاریک راه باز می‌کند، تداعی‌گر پیش‌رَوی کارگران در معدن است و با صدای ترانه‌خوانی شادمان آنان همراه می‌شود، صدایی که به سرعت درمیابیم جعلی است و ارتباطی به زندگی روزمرۀ آنان ندارد و بیشتر بر بی‌خبری جمعی از حقیقت زندگی آنان صحه می‌گذارد. بار دیگر که صدای آواز یکی از کارگران را در حمام می‌شنویم زمانی از فیلم گذشته است، دراین فاصله لحظاتی از روز را با آنان همراه بوده‌ایم و بیش‌وکم از جزئیات زندگی اسف‌بار آنان آگاهیم و این آواز معنای دیگری در گوش ما می‌ابد، نوایی تلخ که بر زندگی بی‌فرجام آنان دلالت دارد.
اولین چیزی که درظاهر، کارگران را از سایر مردم مجزا می‌کند رنگ پوست آنان است. رنگی که سیاهی و گرد معدن به جزء تفکیک ناپذیر آن بدل شده؛ گاهی با‌‌ همان صورت‌های سیاه مشغول کار و صحبت‌اند، گاهی در حال پاک‌کردن این سیاهی‌اند و گاهی با صورت‌های شسته مقابل دوربین می‌نشینند اما در تمامی این حالات، سیاهی همچنان رنگ غالب است. رنگی است که از پس همۀ شستن‌ها و پاک‌کردن‌ها هنوز شُره می‌کند. آب حمام سیاه است، لباس‌های تمیزی که آن را با لباس‌های پیشین تعویض می‌کنند همچنان گردی از سیاهی دارد، یادگار هوایی که از دریچۀ ماسک تنفس می‌کنند سیاهی دوده در لابلای فیلترهای پاک‌نشدنی و تاریخ‌گذشته‌ است که ماسک را بیش از ابزاری کارآمد برای تصفیۀ هوا، به امیدی واهی بدل می‌کند. از ماسکی که عمر آن یک ماه است به مدت دو سال استفاده می‌شود. سیاهی گرد و دودهٔ معدن، کارگران را به بازیگران می‌نسترل (Minstrel)، به سفیدپوستانی که ایفای نقش سیاهان را بر عهده می‌گرفتند و به نمادی از تبعیض نژادی در گذشته‌های نزدیک بدل شده بودند شبیه می‌کند. و شادمانی ابتدای فیلم نیز شادی جعلی و اندوه عمیق نهفته در پس آن را به خاطر می‌آورد. صورت‌هایی که با دوده سیاه می‌شود تا نمودی باشد از چیزی دیگر، از چیزی که به خودی ِخود و به طور بالقوه نادیده گرفته شده، هستی و وجود آدم‌های پشت این نقاب‌های سیاه بی‌اهمیت است. کارشان است که برای کارفرمایان اهمیت دارد: کاری سخت و جان‌هایی ارزان. اگر تبعیض کنونی در‌نژاد اینان نیست، در شغلشان است، در بی‌اهمیت بودن فردفردشان برای کارفرمایان و پیمانکاران و در نادیده‌گرفته‌شدن عمر و سلامتشان. آنان‌‌ همان گونه که خود می‌گویند فراموش شده و به ابزاری برای پیش‌برد کار پیمانکاران بدل شده‌اند. تقابل سیاهی چهره و گردن و دست‌ها و سفیدی دندان‌ها و چشم‌ها که برجسته‌ترین ویژگی ظاهری بازیگران می‌نسترل است در بسیاری از نماهای فیلم به شکلی موکد رخ می‌نماید. تضاد از چهره‌هایشان آغاز می‌شود و به کار و زندگیشان تسری می‌یابد. برای امرار معاش و زنده‌ماندن خود و خانواده‌شان ناگزیر به دل معدنی می‌زنند که همه چیزش تداعی‌گر مرگ است: هوایی که تنفس می‌کنند، فضای ناامنی که تمام روز در آن مشغول به کارند و اتاقی که در آن استراحت می‌کنند، آنچه می‌پوشند و آنچه به عنوان تجهیزات از آن بهره می‌برند همه و همه از ساده‌ترین استاندارد‌ها فاصلهٔ هولناکی دارد و نکته اینجاست که تک‌تکشان از این بازی مرگ آگاهند. می‌دانند که هر بار که داخل معدن می‌روند ممکن است بازگشتی در کار نباشد، هر روز سم تنفس می‌کنند و سم بالا می‌اورند و از ترس اخراج‌شدن از اعتراض به این شرایط غیر انسانی پرهیز می‌کنند و همین عدم اعتراض امکان سوء استفاده از آنان را افزایش می‌دهد. پیمانکارانی که به فکر سلامت و غذا و بهداشت و آسایش آنان نیستند، به همین عمر و درآمد اندک آنان نیز چشم طمع می‌دوزند و بیمه‌هایشان را رد نمی‌کنند. و زمانی هم که عرصه آنقدر تنگ می‌شود که به اعتراض بر می‌خیزند کسی صدایشان را نمی‌شنود.
فیلم، ماجرای انسان‌هایی است که آرام آرام چه در ظاهر و چه در حقیقت، به حفر گور خود مشغول‌اند. در ظاهر با شکافتن معدن و فرورفتن در آن و در حقیقت با لمس واضح و نفس به نفس و دائمی مرگ و تسری دادن آن به تمام تجربیات روزمره.
فیلم‌ساز در مدت زمانی کوتاه به خوبی موفق شده است که عمق رنج و فرسودگی کارگران و سختی و خطرات غیرقابل باور کارشان را پیش چشم تماشاگرانی بیاورد که اکثرا سختی کار در معدن را تنها به عنوان یک خبر شنیده‌اند و از واقعیت هولناک آن، بی‌خبرند.


کد مطلب: 8216

آدرس مطلب :
http://www.cinematajrobi.ir/news/8216/نقد-نیوشا-صدر-مستند-نفس-های-سیاه

سینما تجربی
  http://www.cinematajrobi.ir