پایگاه خبری سینما تجربی 21 بهمن 1394 ساعت 12:42 http://www.cinematajrobi.ir/news/9894/نقد-رامتین-شهبازی-مستند-خانه-متروک -------------------------------------------------- عنوان : نقد رامتین شهبازی بر مستند «خانه متروک» -------------------------------------------------- متن : خانه متروک مستندی تاریخی است که می کوشد وضعیت کشور ایران در دل جنگ جهانی اول را به نمایش بگذارد. این فیلم نیز همچون بسیاری از مستندهای تاریخی دیگر، می کوشد با نگاهی وفادارانه به تاریخ بخش هایی را انتخاب کند که به روایت کرونولوژیکال از تاریخ وفادار بماند و بر اساس روایتی خطی از تاریخ انسجام خود را حفظ نماید. به بهانه این فیلم بد نیست مرور کنیم که امروز نگاهی به تاریخ شکل گرفته که کمتر در مستندهای ایرانی به آن پرداخته می شود و آن هم تولید تاریخ بر اساس نظریه های تاریخ نگاری نوین است. تاریخ نگاری نوین برخلاف تاریخ نگاری کلاسیک سراغ کلان روایت های تاریخی نمی رود و اتفاقا با مدد گرفتن از حاشیه ها می کوشد با نگاهی انتقادی به تاریخ از کلان روایت ها گذر کرده و آن را واسازی نماید. بسیاری از مستندسازان معتقدند به دلیل وفاداری و مستند بودن سراغ تاریخی می روند که مکتوب شده است و در حقیقت به واسطه این نگاه تلاش می شود فیلم به انگاره و تعریف کلاسیک از سینمای مستند نزدیک شود. با این وجود این نگاه می تواند موجب شود حجابی بر تاریخ افکنده شود و این همان بازی است که تاریخ با تاریخ نگار انجا می دهد. یکی از راه های بازنمایی تاریخ، حوزه درام بوده است که از زمان ارسطو تاکنون مورد مداقه قرار گرفته و نویسندگان و نظریه پردازان مختلف راجع به آن نظر داده اند. روزگارانی که ارسطو در کتاب بوطیقا این دو واژه را به چالش کشید و کوشید به تفاوت های اساسی میان آن اشاره کند. تفاوت آن دو [تاریخ و درام] در این است که یکی از آنها[تاریخ] سخن از آنگونه حوادث می گوید که در واقع روی داده است و آن دیگر[درام] سخنش در باب وقایعی است که ممکن است روی بدهد. از این روست که شعر، فلسفی تر از تاریخ، و مقامش بالاتر از آن است. زیرا شعر حکایت از امر کلی می کند در صورتی که تاریخ از امر جزیی حکایت دارد. مقصود از امر کلی در این مقام این است که شخصی چنین و چنان فلان کار یا فلان کار دیگر را به حکم احتمال و یا به حسب ضرورت در شرایط و احوالی خاص انجام می دهد و در شعر هدف همین است .البته این نگاه محدود به دوران ارسطو باقی نمانده و پس از او بخصوص در دوران رمانتیک ها بسیاری از نویسندگان در باب این مقوله اظهار نظر کرده اند. کولریج، گوته، شیلر، شلینگ و به ویژه هگل نویسندگان علاقمند به حوزه درام و تاریخ بوده اند. در دوران مدرن هم به افرادی چون لوکاچ، بارت،آداموف، بنیامین، یان کات و... برمی خوریم که پرداختن به آرای ایشان از حوصله این مقال خارج است. البته نکته اینجاست که شیوه نظری پژوهش در مستندخانه متروک، برپایه تاریخ گرایی توصیفی یا کلاسیک است و بر این نگاه نمی توان خرده گرفت، زیرا انتخاب پژوهشگر و فیلمساز بر این پایه بوده است، اما اصولا توضیح بالا از این رو بیان شد که پژوهشگران می توانند روش های نوین را نیز در این مقوله مورد استفاده قرار دهند که در این راستا مطالعه مقاله تاریخ، زبان و روایت، نوشته دکتر امیرعلی نجومیان منتشر شده در پژوهشنامه علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی، شماره ۵۲، بسیار توصیه می شود. مستندخانه متروک، با یک مقدمه شاعرانه آغاز می شود. دخترکی خواب می بیند که پدر تاجی از برف به منزل می آورد و اشاره می کند این تاج متعلق به یکی از شاهان قاجار است که زیاد بر تخت دوام نیاورده و همین تاج او را در این مدت کفایت می کند. این مقدمه به واسطه تصاویری همراهی می شود که از دالانی تاریک و آب گرفته حکایت دارد. دالانی که وجه استعاری و تمثیلی کلام در این برهه را تقویت می کند. فیلمساز با تعویض عکس دوشاه بسیار سریع موضوع خود را مطرح می کند، اما نکته مهم اینجاست که در این مقدمه اشاره چندانی به وضعیت جنگ جهانی نمی شود و توجه مخاطب بیشتر به تغییر شاه جلب می شود و این درحالیست که موضوع اصلی این پژوهش وضعیت ایران در جنگ جهانی اول است. نگاه فارسی در مقدمه بسیار کارآمد است که می توانست در دیگر نقاط فیلم نیز مورد اشاره قرار گیرد، یعنی لحا تمثیلی و مجازی می توانست هم زمینه های تفسیر را برای فیلمساز و مخاطب پدید آورد و هم وجوه توصیفی را می کاست. اما فیلمساز این امر را تنها به میان نویس ها محول کرده و در ادامه بسیار سریع به بیان تاریخ می پردازد. توجه به استفاده از عکس تنها عامل دیگری است که سعی دارد ارتباط فیلم را با دوران ماضی حفظ کند. این استراتژی تصویری زمانی کامل می شود که فیلمساز تصاویری از امروز و شهرهایی که سراغ آن ها رفته را در تقابل با عکس ها قرار می دهد. این نگاه می توانست همان تقابل تقسیری مورد نظر تاریخی را فعال کرده و امکان دست یابی به خوانش حاشیه ای تاریخ را فراهم آورد که از جانب فیلمساز برجسته نشده و تنها کارکرد تکنیکی در اثر پیدا می کند تا بتواند کالبد شهرها را به شکلی ضمنی مورد توجه قرار دهد. مستندخانه متروک، پژوهشی قابل توجه دارد. لیست منابخ مورد مطالعه نشان می دهد پژوهشگران و در ادامه کارگردان براساس مسیری مشخص و با روش راه خود را پیموده اند در انتخاب نظریه هم موفق هستند و تا حد زیادی به استانداردهای مستند کلاسیک نزدیک می شوند، اما تا انتها از قابلیت های مواد خام موجود استفاده نمی کنند و همین سبب می شود هنوز راه برای ادامه مسیر و کشف حقایق پیرامون ماجرای مطرح شده باز بماند.